اختيار داريم تا بتوانيم فرض كنيم كه در ايران نيز به هنگام وصول ماليات ، وضعى مشابه با مصر حاكم بوده است . در اينجا بايد دانست كه افراد غير مسلمانى كه جزيه مىپرداختند ، طبعا پيروى اعتقاد خود را به هر طريق ، ترجيح مىدادند . « 29 » ولى ما البتّه در اين مورد مدارك علىحده‌اى در اختيار نداريم . فرمان عمر دوّم در سال 100 ه / 19 - 718 م ، نشان مىدهد كه براى خراسان دريافت جزيه از كسانى كه تازه به اسلام گرويده بودند ، « 30 » از آن تاريخ ممنوع شد . تا آن زمان مردم ( به علت ضرورت مالى و نيز به نشانه مقابله با احساس برترىجويى قوم عرب ) « 31 » به هيچ وجه از دستوراتى كه بعدها به منزله وظيفه تلقى گرديد ، پيروى نمىكردند . « 32 » كوششهايى براى اينكه در سال 110 ه / 29 - 728 م از نو در سمرقند و نيز از سغديان ماليات سرانه اخذ شود ، با مقاومت سرسختانه سغديان و اهالى سمرقند « 33 »

--> ( 29 ) . Dennett 118 f - اينكه دهكانان توسط چنين سياست مالياتى مىخواستند زرتشتيگرى را حمايت كنند ، اشتباه مىدانم . اين امر به هيچ منبعى نيز متكى نيست . ( 30 ) . طبرى : تاريخ 2 ، ص 1354 ؛ بلاذرى : فتوح البلدان ، ص 426 ؛ ابن اثير : الكامل ، ج 5 ، ص 19 . - رجوع كنيد در اين‌باره به : Dennett 120 - 124 همراه با كوششى در رفع ابهام اينكه در واقع محتوى تعبير بسيار جسورانه‌اى نيز است . درباره سياست عمر دوّم به طور كلى رجوع كنيد به : Carl Heinrich Becker : Ibn al - Gauzis Manaqib Omar ibn Abd al - Aziz , besprochen und im Auszuge mitgeteilt , ( Leipzig 1899 ) ; Carl Heinrich Becker : Studien Zur Omaj jadengeschichte : Omar II . , in der Ztschr . f . Assyriologie , Bd . XV ( 1900 ) , S . 1 - 36 ; Wilhelm Barthold : Chalif Omar II i Protivorecivye izvestija O ego licnosti'' ( خليفه عمر دوّم و گزارشهاى متضاد درباره شخصيّت او ) در : Christianskij Vostok VI / 3 ( 1922 ) , S . 203 - 234 . ( 31 ) . دهكانان در سال 110 ه / 728 م اعلام نكردند كه ايرانيان مسلمان شده‌اند ؛ بلكه مىگفتند كه آنان « عرب » شده‌اند : طبرى : تاريخ 2 ، ص 1508 ؛ ابن اثير : الكامل ، ج 5 ، ص 544 . در عصر امويان اعراب طبيعتا نمىخواستند كه دعوى ايرانيان را به رسميت بشناسند . ( 32 ) . رجوع كنيد به : مبرّد : كامل ، ج 1 ، ص 285 ؛ عقد الفريد ، ج 2 ، ص 76 . - به‌علاوه : Wellhausen , Arab . 175 f . , 186 ff . - برداشتهاى مؤلف اين كتاب در زمينه امور مالى به‌وسيله دو دانشمند مذكور در ذيل به حق انتقاد شده است . ( به‌ويژه ص 13 - 3 ) ( اينجا و آنجا ) LOKK . 206 ; Dennett ( 33 ) . مقايسه كنيد با صفحه 253 و بعد جلد اوّل كتاب حاضر و نيز : in : ( جنبش المقنع ، حركت سفيدپوستان ) Jakubovskij : Vosstani Mukanny - dvizenie ljudej V belych Odezdach